islamDini.BiZ, islami Sohbet, islami Chat, Dini Sohbet. Yeni Makaleler

MizaH Komik Resimler

Wed, 17 Dec 2008 22:14:49 +0200

G�ybet Ve K�t� S�z

Wed, 17 Dec 2008 22:10:46 +0200

Dilin baz� afetleri vard�r ki zarar� imana dokunur. ��phesiz ki , azalar i�erisinden en �ok g�nah i�leyen dildir. Onun i�indir ki m�min ilk �nce diline sahip ��kmas� laz�m.
Nitekim susmak da bir ibadettir. Efendimizin s.a.v ��yle buyurdu�u duyulmu�tur :
“Susan! Kurtulur”
B�y�k g�nahlardan bir tanesi g�ybettir ve k�t� s�zd�r, ��nk� g�nahlar�n kayb�na sebep olur.

K�yamet g�n�nde kulun eline sevap defteri verilecek kul da, eline verilen defterine bakacak ve sevaplar�n�n olmad��n� g�r�p �a��rarak yan�ndaki meleklere ��yle soracak:
- Sevaplar�ma ne oldu? Sevap defterimde g�remiyorum.
Buna kar��n melekler cevaben:
- Onu bunu �eki�tirdin sevaplar�n onlara verildi ve adam�n yapm�� oldu�u ameller bo�una yapm�� olur.
Dinini korumak isteyen diline ve s�z�ne sahip olmal�d�r :
“Kul hi� �nemsemeden s�yledi�i bir s�z� y�z�nden cehenneme gider” hadisini iyi d��nmelidir.
Kalp bir ku� misalidir nas�l ku�un iki kanad� varsa kalbinde iki kanad� vard�r:
Kalbin kanatlar� dil ile g�zd�r. Kul diline g�z�ne sahip ��kmasa, kalp maneviyat yolculu�una devam edemez ve de zulmet ile cezaland�r�l�r.
Efendimiz s.a.v ��yle buyurmu�: “G�ybetten sak�n�z! ��nk� g�ybet zinadan daha k�t�d�r.Zina eden bir kimse t�vbe eder ve Allah Teala onun t�vbesini kabul edebilir.Ancak g�ybet yapan ki�inin,g�ybeti yap�lan ki�i taraf�ndan affedilmedik�e,g�nah�n�n ba��lanmas� m�mk�n de�ildir.”
G�ybet eden ki�i orta yere manc�n�k kurup sa�a sola ta� atan ki�iye benzer. B�yle yapan ki�i iyiliklerini sa�a sola f�rlatm�� olur. Rivayet edildi�ine g�re, Sahabe-i Kiramdan k�sa boylu bir han�m bir ihtiyac� i�in Resul-i Ekrem s.a.v in yan�na geldi. �htiyac�n� giderip ��kt�ktan sonra Hz. Ai�e r.a dedi ki: “Boyu ne kadar da k�sa! Bunun �zerine Resul-i Ekrem s.av buyurdular ki: Sizler g�ybetten sak�n�n.��nk� onda �� afet vard�r:
1- G�ybet yapan�n duas� kabul edilmez
2- �yi amelleri kabul edilmez
3- G�ybet edenin g�nahlar� durmadan birikir.”

Anlat�ld��na g�re, Cenab� Hak, Adem a.s � yarat�nca b�t�n meleklere ona secde etmelerini emretti. �eytan ise emri uygulamad�.Bunun �zerine Allah’�n rahmetinden kovuldu. �lk gitti�i yer denizler, bal�kla kar��la�t� ve bal��a ��yle dedi:
“Allah Ademo�lunu yaratt�,onun z�rriyetinden gelecek olan kimseler,sizleri avlayacaklar ve yiyecekler. Bu durum kar��s�nda bal�k di�er bal�klara durumu anlatt�. Bu sebeple Cenab� Hak da bal�� dilsiz yapt�. Ka’bu’l Ahbar r.a ��yle rivayet eder:
“�srailo�ullar� b�y�k bir k�tl�k ve kurakl��a maruz kal�rlar.Musa a.s defalarca ya�mur duas�n� yapt� ama ya�mur ya�mad�. Cenab� Hak kendisine vahyeder ko�uculuk bulundu�u s�rece senin ve yan�ndakilerin duas�na icabet etmem. Musa a.s :
“- Yarabbi onun kim oldu�unu bana s�yle de onu aram�zdan ��karay�m.”
Cenab� Hak c.c buyurur ki:
“- Ey Musa! Ben sana dedikoduyu yasaklarken kendim dedikodumu yapay�m.” buyurdu.
Bunun �zerine oradakiler t�vbe etti,dolay�s�yla ya�mur ya�d�. Ko�uculuk yapan cennete giremez.
Dedikoduyu yapan ki�i meclisten ayr�lmadan �nce t�vbesini yapmal�d�r ve �eki�tirdi�i ki�iye ula�madan �nce. ��nk� g�ybet �eki�tirdi�i ki�iye ula�madan yapt�� t�vbe kabul edilir. Lakin laf ula��nca ki�i kar�� tarafla helala�mad�� m�ddet�e yap�la t�vbe kabul edilemez. Namaz�,zekat�,orucu terk eden bir kimse ancak onlar� kaza etmekle t�vbesi kabul edilebilir. Rivayet edildi�ine g�re ;
�mam-i �afii Hz nin yan�na gelerek sizi �eki�tiren biri var diye haber vermi�ler. Oda ��yle buyurur:
“Bana �efaat hakk� verilirse ilk �nce benim pe�imden konu�anlara �efaat ederim. ��nk� onlar bizim b�y�k yerlere gelmemize vesiledirler. Onlar�n sevaplar�n al�yoruz.”

�bn-i M�barek Hz. ��yle buyurur:
“ �ayet dedikodu yapacaksam ebeveyinlerimin(ana-baba) pe�inden yapard�m. ��nk� sevaplar�ma ba�kalar�ndan daha lay�kt�rlar. Her insan�n bir eksi�i, kusuru vard�r.dolay�s�yla ba�kalar�n�n eksiklerine bakmamal�y�z. Nitekim her insan�n bir eksi�i vard�r.(peygamberler hari�) Eba Hureyre ��yle dedi�i rivayet edilir:
“ Ki�i karde�inin g�z�ndeki �apa�� g�r�r ama kendi g�zlerindeki �apa��, kiri g�rmez. Onun i�indir ki, ba�kas�n�n ay�b�n� g�rd��m�z zaman kendi ay�plar�m�zla u�ra�mal�y�z.”

Ebi Leys Buhari Hacca giderken yan�na iki dirhem alarak ��yle yemin etmi�ti:
“- Mekke yolunda gidi�te ve d�n��te g�ybet edersem dirhemleri sadaka olarak verece�im. “
D�nerken dirhemler cebindeydi ve oradakiler ��yle sordular:
“- Dirhemler hala cebindedir!” dediler.
O da ��yle buyurdu:
“- Bir kere g�ybet etmektense y�z kere zina etmeyi tercih ederim.

GIYBET�N HELAL OLDU�U YERLER

M�sl�manlar� �ekinmeden g�nah i�leyenlerden ve a��k�a i�lenen g�nahlardan sak�nd�rmak bir vazifedir.
Dilin afetlerinden biride k�t� ve k�f�rl� konu�makt�r.
B�t�n �irkin s�zler,kalbi karart�r.Baz� k�f�rl� s�zler insan� dinden ��karabilir.
Nitekim dedikodu ve sofilik ba�da�amaz.
Cenab� Hak kalplerimizi zikriyle tanzif eylesin.(AM��N)

Enver Bogatekin

Helal Kazan� Ve �� Ahlak�

Wed, 17 Dec 2008 22:09:55 +0200

Helal r�z�k kazanmak, kazand��n� helal yollarda harcamak ve ahiret yat�r�m� yapmak namaz gibi �nemli bir farzd�r.
Helal lokmay� talep etmek her M�sl�man'a farzd�r. Ki�iye mal�n� nerden ve nas�l kazand��n� soracaklar.
-Helal lokma kalbi olgunla�t�r�r.
-Haram lokma kalpte siyah bir leke yapar ve kalp g�z� g�rmemeye ba�lar.

Bat�l� hak hakk� bat�l g�rmeye ba�lar.
Efendimiz sav bir hadisi �erifinde ��yle buyurur:
-“Yer y�z�nde en g�zel ameller 3't�r ;
1-) �lim talep etmektir
2-) Cihatt�r
3-) Helal kazan�t�r.
�lmi talep eden Allah �n sevgilisidir. Cihat eden Allah �n velisidir. Helal dan kazanan cenab� hakka kar�� c�merttir.”

Bakara 275.ayetinde: “ Faiz yiyen kimseler, �eytan �arpm�� kimsenin kalkt�� gibi kalkarlar. Bu, onlar�n: “ticaret, t�pk� faiz gibidir.” Demeleri y�z�ndendir. Oysa, Allah, ticareti helal, faizi haram etti. Bundan b�yle her kim rabbi taraf�ndan kendisine bir ��t gelir de faizden vazge�erse, art�k ge�mi�te ald�� onundur ve hakk�ndaki karar� Allah verecektir. Her kim de d�ner,yeniden faiz al�rsa, i�te onlar cehennemin sakinleridirler, hep orada kalacaklard�r.”

Bir hadisi �erifte Efendimiz sav: “-�mmetime �yle bir zaman gelecek ki, ba��ndakiler z�l�m ile y�netim yapacaklar, ulemalar� tamahkar, kullar ibadetlerini riya i�inde olacaklar, t�ccarlar� faiz ile ticaret yapacaklar, kad�nlar� d�nya ziynetine d��k�n olacaklar.”

Allah’ teala (c.c.) Nisa suresi 29. ayetinde ��yle buyuruyor “-Ey iman edenler! Kar��l�kl� r�zaya dayanan ticaret olmas� hali m�stesna,mallar�n�z�,bat�l(haks�z ve haram yollar)ile aran�zda(al�p vererek)yemeyin.”

Ayette ge�en bat�ldan maksat; H�rs�zl�k,yalanc� �ahitlik,hainlik,gasp,faiz,kumar gibi g�nahlard�r.
Bir hadisi �erifte:"-Allah temizdir,temizden ba�kas�n� kabul etmez.”
Kul �al��p ba�kas�na muhta� olmamal�d�r. Nitekim insanlar� �� s�n�fa ay�rm��lar tam akla sahip olanlar yar�m akla sahip olanlar hi� akl� olmayanlar. Tam akla sahip olanlar d�nya ve ahiret i�in �al��anlar. Yar�m akla sahip olanlar d�nya ve ya ahiret i�in �al��anlar. Akl� olmayan kimseler ne d�nya ne de ahiret i�in �al��mayan kimseler. �al��may�p dilenmek caiz de�ildir.
Efendimiz sav ��yle buyuruyor:
- “Veren el alan elden �st�nd�r”
Bu hadisle amel etmek laz�m ba�kas�na muhta� olmamak i�in var g�c�m�zle �al��mal�y�z. Allah cc t�m canl�lar�n r�zk�n� verir ama �al��may� mecbur etmi�.biz �al��masak da cenab� hak r�zk�m�z� verir.

Bir g�n Hz. S�leyman (a.s) bir kar�nca ile kar��la��r kar�ncaya ��yle sorar: -"Bir y�lda senin r�zk�n ne kadar,"
Kar�nca:
- "Benim r�zk�m bir bu�day"
Diye cevap verir. Hz S�leyman (a.s) o kar�ncay� bir �i�eye hapsedip ve yan�na Bir bu�day koyar bir y�l a�maz daha sonra a�ar ve bakar ki kar�nca o bu�day�n yar�s�n� yemeyip b�rakm��.
Hz S�leyman (a.s) kar�ncaya ��yle sorar
- "Neden bu�day�n di�er b�l�m�n� yemedin"
Kar�nca:
- "Ben eskiden Allah a cc tevekk�l ederdim ama �imdi sana tevekk�l etti�im i�in bu�day�n bir di�er b�l�m�n� gelecek seneye kald�rd�m do�rusu kayg�land�m belki r�zk�m� vermesin.”

Efendimiz (s.a.v) bir hadisi �erifinde ��yle buyuruyor:
- “Sad�k t�ccar k�yamet g�n�nde, s�dd�k ve �ehitler ile ha��r edilecek”
Nitekim cenab� hak da �al��p kazanan� sever .Bo� ve tembellik yapan� sevmez. Ba�ka bir hadiste Efendimiz (s.a.v) ��yle buyuruyor :
- “Allah �al��an m�mini sever”
En g�zel i�, ticaret i�idir nitekim efendimiz de bu i�i yapm�� ve bizlere tavsiye etmi�tir.bir hadisi �erifte ��yle buyruluyor:
- “Ticaret yap�n ��nk� r�zk�n onda dokuzu ticarettedir”
En temiz i� oldu�unu b�y�kler de s�ylemi�ler. Ticaretin faydalar� �oktur �rne�in �lke i�inde katk�lar� �oktur. Tabi� ki ticaret yaparken helale dikkat etmek laz�m, faize girmemek laz�m. Nitekim ticareti g�zel k�lan �ey helalinden olmas�d�r. Milleti kand�rmaktan son derece ka��nmal�y�z. �nsanlar� kand�rarak ticaret yapmak helal de�ildir. Hazreti �mer (r.a) ��yle buyurdu�u naklediliyor:
- “ Hi� kimse �al��may�p oturmas�n, sonra kalk�p Allah �m bana r�zk ver deyip de kendini kand�rmas�n ��nk� sizde biliyorsunuz ki g�kten alt�n g�m�� ya�m�yor”
�mam Ahmet ve di�erleri ��yle rivayet eder: -“�u d�rt haslet sende varsa, d�nyada elinden ka��rd��n hi�bir �ey sana zarar vermez:
1-) Emaneti korumak,
2-) Do�ru s�zl� olmak,
3-) G�zel ahlak,
4-) Yedi�ini iffetiyle kazanmak”

Elbeyhaki ��yle rivayet eder:
- “Kim, �al�nt� bir mal� bilebile sat�n al�rsa onun ay�b�na ve g�nah�na ortak olur” ve ba�ka bir hadisi �erifte tirmizi ��yle rivayet ediliyor: -“K�yamet g�n� �u d�rt �eyden hesaba �ekilmeden kulun ayaklar� kaymaz:
1-) �mr�n� nerede harcad��,
2-) Gen�li�ini nerede t�ketti�i,
3-) Mal�n� nereden kazan�p nerelere harcad��,
4-) �lmi ile nas�l amel i�ledi�i!”
Mal� nerelere harcamam�z da �ok �nemlidir. Bir hadisi �erifte ��yle rivayet ediliyor:
- "Helal� talep etmek her M�sl�mana farzd�r”

Sohbetimi bir menk�be ile bitirmek istiyorum:
Hz. �sa (a.s) bir g�n bir ki�i ile kar��la�m�� ona ��yle bir soru sormu�:
- "Sen ne yap�yorsun"
o da;
- "Efendim ben bir (abidim ) ibadet ediyorum. "
- "Peki senin yemek ihtiyac�n� kim kar��l�yor "
o da cevaben;
- "Benim bir karde�im var ihtiya�lar�m� o kar��l�yor,
Hz. �sa (a.s) bu durum kar��s�nda
- "Senin karde�in senden daha fazla ibadet ediyor.”

Allah bizlere helal lokmay� kazanan kimselerden eylesin.amin..

Osmanl� D�nemi �stanbul �e�meleri

Mon, 01 Dec 2008 21:30:04 +0200

Osmanl� �ncesi �stanbul'da Su Tesisleri

�stanbul'un Bilinen En Eski Su Tesisleri:Roma �mparatorlu�u d�nemine tarihlenmektedir.Sahip olduklar� kentlerde su tesislerine b�y�k �nem veren Romal�lar, Antik Byzantion / Konstantinopolis / �stanbul'da da geni� bir su �ebekesi kurmu�lar; kendilerinden �nceki uygarl�klarda oldu�u gibi �ehre an�tsall�k ve hareket kazand�ran �ok katl�, s�tunlu ve heykellerle s�sl� nympheumlara, hamamlara, evlere, saraylara su getiren yap�lar� in�a etmi�lerdir.

Vitruvius, roma d�nemi mimarl�� yap� tipleri ve in�a tekniklerini anlatt�� on kitaptan olu�an De Architecture adl� eserinin VIII. Kitab�nda Roma'daki su yap�lar�n� (sukemerleri, kuyular, sarn��lar, suterazileri), IX. ve X. Kitaplarda da su aletlerini (su saati, su orgu, su basma makinalar�, su �ark�, su de�irmeni, Ctesibius pompas�) anlat�rken Roma d�nemi maksemlerinin, suyollar�n�n, kanallar�n, b�y�k su toplama havuzlar�n�n tan�mlar�n� vermektedir.

Roma d�nemi ile ilgili bilgi veren yay�nlardan, �ehre uzak kaynaklardan kanallarla ta��n�p getirilen sular�n, y�ksek yerlerdeki su toplama havuzlar�nda ve taksimlerde toplanarak ve kanallarla sarn��lara, evlere ve �e�melere da��t�ld�� anla��lmaktad�r.

Strzygowski ve Forchheimer, �stanbul'un Bizans d�nemi su yap�lar�n� anlatt�klar� Die Byzantinischen Wasserbehalter von Konstantinopel (1893) adl� kitapta, Belgrad Ormanlar�'ndaki bendlerde toplanan sular�n bir boru hatt� ile buradan al�n�p Hali�'e akan iki derenin olu�turdu�u vadiler �zerinden sukemerleri yoluyla ta��narak �ehir sular�nda E�rikap�'ya kadar geldi�ini, buradan kente da��t�lmak �zere �� ayr� semtteki (Atpazar�, Yenibah�e, Ayasofya) taksimlere ula�t��n� belirtmektedirler.

ROMA D�NEM� SU YAPITLARI

Sukemerleri / Aquaduct

�st� kapal� su yollar�ndan akan suyun seviyesini sabit tutarak vadiler �zerinden ge�iren ve ayn� y�kseklikte bir noktaya ak�tan, k�pr� �eklinde ayakl� kemerler �zerine yap�lan su yap�s�d�r.�stanbul'da Roma d�neminde yap�lm�� ve g�n�m�ze kal�nt�lar� ula�abilmi� IV. yy'a ait sukemerleri; Valens / Bozdo�an Kemeri (368), Ma'zulkemer, Karakemer, Turun�luk Kemeri'dir.

Suterazileri

Osmanl� d�neminde su bas�nc�n� ayarlamaya ve suyu �l�erek da��tmaya yarayan kule bi�iminde yap�lar olarak su da��t�m �ebekesinde yerini alan suterazilerinin Roma d�nemindeki bi�im ve i� d�zene�ine ait kesin bir bilgi yoktur.

Romal� Vitruvius De Architectura'da, Roma'daki su yap�lar� ile ilgili bilgi verdi�i VIII. Kitap "Terazileme ve Terazileme Ara�lar�" adl� V. b�l�mde, suyu konutlara ve kentlere ta��ma y�ntemlerini anlat�rken, �nce terazileme y�nteminin geldi�ini, terazilemenin suterazileri ve dioptrae, chorobates adl� ara�larla yap�labilece�ini belirttikten sonra, bunlar�n i�inde en sa�l�kl� y�ntemin chorobates ad� verilen bir �e�it d�z cetvel ile yap�lan terazileme oldu�undan s�z etmekte ancak suterazileri hakk�nda ayr�nt�l� bilgi vermemektedir.

Maksemler

�ehre gelen sular�n �l��lerek da��t�m�n�n yap�ld��n� yap�lard�r. Vitrivius, De Architectura VIII. Kitapta �ehrin surlar�na kadar getirilen suyolunun bir su hazinesine sular�n� bo�altt��n�, bu hazinenin yan�na �� b�lmeli bir havuz in�a edildi�ini, su hazinesine gelen sular�n ayr� ayr� �� borudan �� b�lmeli havuzun her teknesine akt��n�, �� tekneden ortadakinin sular�n�n borularla b�t�n �ehrin havuzlar� ve �e�melerine, yanlar�ndaki teknelerden birinin borularla hamamlara, di�er teknenin sular�n�n ise evlere gitti�inden s�zetmekle b�ylelikle, Roma d�nemi maksemlerinin tan�mlar�n� vermektedir.

Roma d�nemi �stanbul maksemleri ile ilgili en ayr�nt�l� bilgi veren kaynak, �zkan Ertu�rul "Bizans D�nemi �stanbul Su mimarisi" adl� doktora tezinde (1989), Roma'n�n ard�l� Bizans / do�u Roma �mparatorlu�u d�neminde �ehre gelen sular�n Nympheum Maximum, Tezgah��lar Kubbesi Maksemi, Bal�k Maksemi, Sultanahmet Maksemi, Valens Maksemi ile �ehre da��t�ld��n� belirtmektedir.

Kanallar

Suyun bir yerden ba�ka bir yere ta��nmas�n� sa�layan a��k / kapal� kanallar a��k ya da kapal� sarn��lar aras�ndaki ba�lant�y� kurmakta, �e�meler ve evlere su ta��maktayd�lar. Ayn� zamanda sarn��lar�n fazla sular�n� aktarmalar�n� da sa�layan kanallardan g�n�m�zde tespit edilebilenlerinin say�s� 23't�r. Su kanallar� ta�, kur�un veya pi�mi� toprak malzemeden yap�lmaktayd�.

Vitrivius bunlar�n i�inde en sa�l�kl�s�n�n toprak borular oldu�unu, kanal yata��na her y�z oyuk i�in bir in�in d�rtte birinden az olmayan e�im verilmesi gerekti�ini belirtmektedir.

B�y�k Su Toplama Havuzlar�, Kuyular ve Sarn��lar

Vitrivius, sukemerleri kurulabilecek kaynaklar yoksa kuyular kazmak gerekti�ini belirtmekte, ayr�ca sular�n topland�� iki veya �� b�lmeli, suyun birinden di�erine s�zd�rme yoluyla temizli�inin yap�ld�� b�y�k haznelerden (sarn��lar) bahsetmektedir.

S�z� edilen haznelerle ilgili verilen bilgiler, bu haznelerin Osmanl� d�neminde kullan�lan suyun dinlendirildi�i ��kertme havuzlara benzedi�ini d��nd�rmektedir.Sarn��larla ilgili bilgilerin bulundu�u k�s�mda anlat�lan, i�lev a��s�ndan sarn��larla da kesi�en bu b�y�k haznelerin bir �rne�i, Topkap� Saray� Birinci Avlusu'nda bulunan, giri�i ise �kinci Avlu'dan olan dolab Oca��'d�r.

Saray�n t�m suyunun toland�� ve da��t�ld�� bir merkez olan bu b�y�k haznenin / kuyunun yap�m tekni�i Roma d�nemi �zellikleri g�stermektedir. Yan�na Osmanl� d�neminde bir sarn�� eklenmi�tir.

�stanbul'da Bizans �ncesi d�nemden be� adet (Topkap� Saray� - Birinci Avlu Dolab Oca��, Topkap� Saray� - �kinci Avlu Sarn�c�n yan�nda, Topkap� Saray� - Be�inci Avlu Fil Kap�s� yan�nda, Manganlar B�lgesi'nde Hagia Maria Hodigitria Vaftizhanesi'nin yar�m daire avlusunun merkezinde, Darphane Avlusu i�inde):Bizans d�neminden de iki adet (Topkap� Saray� - �kinci Avlu Bab-�s Selam'dan mutfaklara giren ilk kap� �n�nde revak alt�nda, topkap� Saray� mutfak revaklar� �n�nde) kuyu tespit edilebilmi�tir.

Kuyularla ba�lant�l� bir di�er Roma d�nemi su yap� t�r� sarn��lard�r.G�n�m�ze ula�abilmi� bilinen sarn��lar�n en eskileri Roma'n�n ard�l� Bizans / Do�u roma �mparatorlu�u d�nemine tarihlenmektedir.

Vitrivius, VIII. Kitab�n�n VI. B�l�m�'nde "Su Kemerleri, Kuyular ve Sarn��lar" ba�l�� alt�nda sarn��larla ilgili "Zemin sert veya damarlar fazla derindeyse; su �at�lardan veya y�ksek yerlerden toplanarak signinum yap�lm�� sarn��larda biriktirilerek sa�lanmal�d�r" bilgisini vermektedir.

Signinum'un nas�l yap�lmas� konusunda verdi�i bilgilerden bu i�lemle suyun biriktirilece�i haznenin i� y�zeyinde bir t�r yal�t�m olu�turman�n hedeflendi�i anla��lmaktad�r.Bu yal�t�m�n amac�n�n da suyun tad�n� ve berrakl��n� artt�rmak oldu�u Vitrivius'un �u sat�rlar�ndan anla��lmaktad�r. "Bu t�r yap�lar, suyu birinden di�erine s�zd�rme yoluyla temizli�inin sa�lanmas� i�in iki veya �� b�lmeli olmal�d�rlar:Bu �ekilde su �ok daha sa�l�kl� ve tatl� olacakt�r.

��nk�, �amurun ��kebilece�i bir yer oldu�unda su berrakla�acak, kokusuz olacak ve tad�n� koruyacakt�r.Aksi durumda ise, tuz kat�larak temizlenmesi gerekecektir." Vitrivius'un bu sat�rlar�ndan Roma d�nemi sarn��lar�n�n suyun dinlendirildi�i ��kertme havuzlar� olarak da kullan�ld�� sonucu ��kmaktad�r.

�e�meler

Romal�lar'�n ve Bizansl�lar'�n g�nl�k ya�ant�s�nda b�y�k �nemi olan su ve su yap�lar�ndan g�n�m�ze �ok fazla kal�nt� ula�mam�� olsa da kaynaklardan, �zellikle Romal�lar d�neminde zengin �rneklerine rastlanan �o�unlukla s�tunlu caddeler, forumlar gibi kentin siluetine katk�da bulunan noktalarda konumland�r�lan nympheum / an�tsal �e�melerin, Byzantion / �stanbul'da var oldu�u anla��lmaktad�r.

Genellikle �mparator Valens (364-378) taraf�ndan 368'de yapt�r�ld�� kabul edilen kemerden gelen suyun ula�t�� Taurus Meydan�'nda (g�n�m�zde �.�. Merkez Binas� yerinde) bulunan Nympheum Maximum bunlardan biridir.�lk uygulamalar� Antik Yunan'a kadar inen ve kentin mamuya a��k alanlar�n� hareketlendiren su an�tlar� olarak kar��m�za ��kan, nympheumlar�n (Anadoll 1997: 1357-58) yan�s�ra kaynaklardan zengin Roma ve Bizans evlerinin bah�elerinde an�tsal g�r�n��l�, kolonlu, heykellerle s�sl�, genellikle mermerden, kimi zaman bronz ve porfir �rneklerine de rastlanan �e�melerden s�z edilmektedir.

Bu �e�melerin b�y�k �o�unlu�u y�k�lm��, tahrib olmu�, bir k�sm� Osmanl� d�neminde d�nemin mimari be�enisi ve bi�imine g�re yenilenirken �zg�n karakterini kaybetmi�, bir k�sm�n�n da yerine zaman i�inde yenileri yap�lm��t�r.

Roma d�nemindeki su tesisleri ile ilgili g�n�m�ze kadar yap�lan �al��malar ve ara�t�rmalar �stanbul'un bilinen ilk suyollar�n�n 4 grupta topland��n� g�stermektedir.�mparator Hadrian (117-138) d�neminde in�a edilen, �ehrin bat�s�ndan Sultanahmet Meydan� �evresine ula�an suyolu, �stanbul'un bilinen ilk suyoludur.II. Theodosius (408-50) d�neminde bu suyoluna ek yap�lm��t�r.

�ehrin ikinci b�y�k suyolu �mparator Konstantin (324-337) d�neminde in�aa edilen ve Istranca Da�lar�'ndan kente ula�an suyoludur. Kaynaklarda Romal�lar taraf�ndan in�a edilen en uzun suyolu olarak an�lan 242 km. uzunlu�undaki bu suyolu, Vize'nin 6 km. kadar bat�s�ndan gelerek Edirnekap�'n�n g�neyinden �ehre girmektedir.�stanbul'un ��nc� �nemli suyolu �mparator Valens d�neminde yap�lm��t�r.Bu suyolu, g�n�m�zde �ehzadeba��'nda b�y�k k�sm� ayakta olan kemerin �zerinden ge�irilerek 373 y�l�nda �ehrin su gereksinimini kar��lam��t�r.

�mparator Justinianus (527-65) ve V. Konstantinus d�nemlerinde yenilenen, geni�letilen Valens Suyolu: saraylar�, Ahilleus Hamam�'n� ve Yerebatan Sarn�c�'n� besliyordu.Belgrad Orman�'ndan �ehrin kuzeybat�s�na uzanan, Theodosius I taraf�ndan in�a edildi�i san�lan suyolu, �stanbul'un d�rd�nc� b�y�k suyoludur.

Kurulu�u �.�. 800'lere kadar uzanan Roma �mparatorlu�u, �.S. 395'te Bat� ve Do�u Roma olarak ikiye ayr�l�rken �mparatorlu�un do�u kanad� XIX. yy tarih�ilerinin Bizans olarak adland�rd�klar� yeni bir mimari ve sanat anlay��na b�r�nm��, kendilerine merkez olarak da yeni bir kenti Bizans / Konstantinopolis / �stanbul'u se�mi�, bu yeni ba�kent �.S. VI. yy'dan sonra Antik Roma gelenekleri �zerine temellenen yeni ve farkl� mimari bi�imler sunmaya ba�lam��t�r.Bu farkl�l�klar i�erisinden kentin de�i�meyen temel �zelliklerinden birisi su ve su yap�lar�d�r.

�ehrin zamanla geli�mesi, n�fusunun artmas� su gereksiniminin artmas�n� da beraberinde getirmi�; �nceleri kuyular, sarn��lar ve �ehir d��ndaki su kaynaklar�ndan sa�lanan su, gereksinimi kar��layamaz hale gelince mevcut �ebekelere ekler yap�larak suyollar�, da��t�m �ebekesi b�y�t�lm��, kimi zaman da yeni kaynaklardan �ehre su getirilmi�tir.

�stanbul'un Romal�lar taraf�ndan in�a edilen suyollar�na Bizans d�neminde fazla ilave yap�lmam��, V. Konstantinus Kopronymus (741-775), III. Romanos Argyros (1028-1034), I. Manuel Komnenos (1143-1180) taraf�ndan yap�lan onar�mlarla yetinilmi�tir.

X. yy'a kadar d�zg�n bir su �ebekesine sahip olan �stanbul'un Osmanl�lar taraf�ndan fethine kadar ku�atmalar, depremler ile su �ebekesi kullan�lamaz hale gelmi�tir.�ehre su getiren suyollar�, ku�atmalar ve depremler sonucu tahrip olmaya ba�lay�nca Bizansl�lar, daha ucuz ve g�venli bir sistem olan sarn��lardan �ehrin su gereksinimini sa�lamay� tercih etmi�, Roma suyollar�n�n b�y�k maliyet gerektiren onar�m� yerine �ehrin su gereksinimini surlar�n d��ndan ba��ms�z hale getirmek i�in Roma d�neminden beri var olan sarn��lar� �o�altm��lard�r.

Tarihi yar�madan�n de�i�ik b�lgelerinde ve sur d��nda de�i�ik boyutlarda �rnekleri bulunan bu b�y�k su toplama ve da��t�m merkezlerinden kapal� olanlar �ehrin ve b�y�k binalar�n su ihtiyac�n� kar��larken ayn� zamanda engebeli bir arazi yap�s� olan �stanbul'da �stlerinde y�kselen binalara da y�ksek ve d�zg�n bir platform olu�turuyorlard�.

Tamara Talbot Rice V. yy'dan �nceki �stanbul / Konstantinopolis Evleri'ni tan�mlarken, Roma Ostia yak�nlar�ndaki zengin evlerine benzeyen avlulu Konstantinopolis Evleri'nin avlusunda ev halk�n�n su gereksinimini kar��lad�� bir kuyu ya da sarn�� oldu�unu belirtmektedir.

Roma d�neminden beri var oldu�u anla��lan sarn��lar, b�y�k bir olas�l�kla ,Roma d�nemi suyollar�n�n daha �nce de s�z edildi�i gibi �e�itli nedenlerle tahrip olmas�ndan sonra ku�atmalar s�ras�nda daha g�venli bir su sa�lama sistemi oldu�u i�in Bizansl�lar taraf�ndan yayg�n bi�imde kullan�lm��t�r. �zellikle IX. yy'dan sonra �ehrin su gereksinimi eski suyollar�na eklenen k��k isale / su �ebekeleri ile su toplama hazneleri / sarn��lardan sa�lanm��t�r.

VI. yy'da �mparator Justinianus, kente b�y�k sarn��lar yapt�r�rken �mparator Hadrianus taraf�ndan yapt�r�lan ve kentteki nympheumlar ile B�y�k Saray'a su sa�layan Hadrianus Suyolu'na da tamir ettirmi�tir.

�stanbul'un Roma ve Bizans d�nemlerinde in�a edilen su tesislerinden biri de ayazmalard�r. Halk�n su ihtiyac�n� kar��lamak amac�na hizmet etmeyen, yaln�zca kutsal kabul edilen �ifal� su kaynaklar� �zerine in�a edilen bina anlam�na gelen ayazmalar, halk�n su gereksinimini kar��layan �ehir suyu �ebekesi i�inde yer almazlard�.

Theodosius ve Justinianus Kanunlar�'nda yer alan su ile ilgili maddelerden �stanbul'un bu d�nemlerde d��ar�dan gelen su ile beslendi�i anla��lmakta, Justinianus Kanunlar�'n�n 870-878 y�llar�na ait redaksiyonunda (Prokhiron) bulunan suyollar�n�n kullan�lmas� konusundaki sert d�zenlemeler a��k ve kapal� kanallar�n temizli�i ve bak�m� ile ilgili �zel h�k�mler ise �ehrin su �ebekesine verilen �nemi g�stermektedir.

Daha �nce de s�z edildi�i gibi �stanbul'un Roma d�neminde yap�lan suyollar� zaman, do�a �artlar� ve ku�atmalara ba�l� olarak olduk�a tahrip olmu�, �zellikle 1204'teki Latin �stilas�'ndan sonra neredeyse kullan�lamayacak duruma gelen suyollar�na, �stanbul Osmanl�lar�n eline ge�ti�inde �nemli onar�m ve ilaveler yap�lm��t�r.

OSMANLI D�NEM�NDE, �STANBUL'DA SU TES�SLER� VE OSMANLI SU TE�K�LATI

Fatih Sultan Mehmet, �stanbul'un Fethi'nden sonraki g�nlerde olduk�a k�t� durumdaki mevcut suyollar�n�n acele tamirini emretmi�, ayr�ca Fatih suyollar�, Turun�lu Suyollar�, �ad�rvan Suyollar�, Mahmutpa�a Su yollar�'n� in�a ettirmi�tir.Ge� Roma d�neminden beri mevcut oldu�u bilinen K�rk�e�me Tesisleri de bu arada onar�larak yenilenmi�tir.

�stanbul'un tarih boyunca �nemli sorunlar�ndan biri olan, kentin b�y�mesine ve n�fus art��na ba�l� olarak s�rekli g�ndeme gelen su sorununun ��z�m� i�in, Osmanl�lar de�i�ik d�nemlerde �stanbul'un var olan suyollar�na ekler yapm��, �stanbul'un su sorunu k�kl� bi�imde Kanuni Sultan S�leyman taraf�ndan yapt�r�lan tesislerle ��z�lm��t�r.Osmanl�lar�n su tesislerinin yap�m�na kendilerinden �nceki uygarl�klarda oldu�u gibi b�y�k �nem verdi�ini Fatih d�neminde ayr� bir Su Nezareti / Su Bakanl�� kurmalar�ndan anlamak olas�d�r.

Fatih'ten sonra o�lu Sultan II. Beyazid d�nemi (1481-1512)'nde Beyaz�t suyollar� olarak an�lan suyollar�, Yavuz Sultan Selim d�nemi (1512-1520)'nde de �e�itli su tesisleri yap�lm�� olmas�na kar��n XVI. yy'a gelindi�inde �stanbul'un en �nemli sorunlar�ndan biri yine �ehrin gereksinimini kar��layacak yeterli su olmay��d�r.

Su sorununun ��z�m� i�in Kanuni Sultan S�leyman, Hassa Ba� mimari Mimar Sinan'� g�revlendirmi�tir. B�y�k bir olas�l�kla d�nemin Su Naz�r� Hasan A�a ile birlikte �al��an Mimar Sinan, Roma-Bizans d�neminde ve fethinden sonra yap�lm�� olan suyollar�n� incelemi�, yeni kaynaklar ara�t�rm��t�r.

1554 y�l�nda K�rk�e�me Tesisleri'nin in�aat�na ba�lanm��, 1560'da bitirilmi�tir.Topkap� Saray� III. Ahmed K�t�phanesi H. 1815 numarada �stanbul'un Osmanl�lar'�n eline ge�i�inden beri yap�lan en kapsaml� su tesisi olan K�rk�e�me Tesisleri'ni g�steren tarihsiz bir kroki bulunmaktad�r.

1620'den �nce yap�ld�� san�lan bu krokide, K�rk�e�me Tesisleri'nin Kovuk / K�r�k Kemer, Uzun Kemer, Ba�havuz, Cebecik�y Kemerleri'ne ait boyutlar ile su tesisi hakk�nda �e�itli bilgiler bulunmaktad�r.�stanbul'un Osmanl� d�nemine ait, bir k�sm� g�n�m�zde de kullan�lan su isale sistemleri 4 b�l�me ayr�lmaktad�r:

1)Halkal� Sular� / Cevami-i �erife Sular� (Birbirinden Ba��ms�z 16 Ayr� �saleden Olu�an Ve �ehre Kuzeybat�dan Gelen Bu Hatt�n Bir K�sm� B�y�k Bir Olas�l�kla Roma D�nemine Aittir.

2)K�rk�e�me Sular� (1554-1564)

3)Taksim Sular� (1731-1839)

4)Di�er �saleler, Hamidiye , Kay��da�� Sular� (1904-?)

Osmanl�lar d�neminde �stanbul �ehrine hizmet eden bu suyolu hatlar�, se�ilen kaynaklar ve olu�turulan bendlerden sukemerleri yard�m� ile �nce maslaklara, sonra s�ras� ile maksemlere suterazilerine ula��rd�.Bu yolculuk kimi zaman mahalle �e�melerinde kimi zaman da binalar ve bu binalar�n i�inde yer alan �zel �e�melerde son bulunurdu. Suyun bu yolculu�unda �e�melere gelene kadar izledi�i yol boyunca yer alan Osmanl� su yap�lar� ve tesisleri �unlard�r.

Bendler

Bend ad� verilen a��k su depolar�, kaynak ve ya�mur sular�n� toplamak i�in iki da� yamac� aras�na yap�l�n b�y�k k�gir duvarlard�r.G�vde / Bend Duvar�, A��k Savak / Bendin yan taraflar�nda ta�an sular�n ak�p gitmesini sa�layan d�zenek, Su Haznesi / Musluk Haznesi gibi b�l�mlerden olu�an Osmanl� d�nemi �stanbul bendleri d�z duvarl� (Karanl�k Bend, B�y�k Bend, Kirazl� Bend), dirsek duvarl� (Topuzlu Bend, Ayvat Bendi, Valide Bendi) ve kavis duvarl� (Yeni Bend) olmak �zere �� farkl� tipte yap�lm��lard�r.

Sukemerleri

Roma d�neminden beri �ehre su getirmek i�in kullan�lan bir sistem olan, suyun seviyesini kaybetmeden iki y�ksek arazi aras�ndaki dere ve vadiden kar��ya ge�irmek ve ayn� y�kseklikte bir noktaya ak�tabilmek i�in k�pr� �eklinde ayakl� kemerler �st�ne yap�lan suyollar�d�r.

Kanuni Sultan S�leyman d�neminde; �stanbul'a Belgrad Ormanlar�'ndan su getiren, kullan�lamaz durumdaki eski Roma suyolu Mimar Sinan taraf�ndan ekler ve katma sularla yeniden yap�land�r�larak K�rk�e�me Tesisleri ad�n� alm��t�r.

Osmanl� d�nemi �stanbulu'nun en �nemli su tesislerinden biri olan bu tesis i�in Kovukkemer, Pa�a Kemeri, Uzunkemer, Ma�lova Kemeri, G�zelce Kemer gibi kimi an�tsal �l�ekte 33 tane sukemeri yap�lm��t�r.

Havuzlar

Gelen sular� toplay�p tasfiye eden ve ana galeriye sevk eden, �aplar� 2m ile 30 m aras�nda de�i�en, genellikle daire planl�, 2-20 m derinli�inde tek veya �ift g�zl� tesislerdir. �ift katl� �rnekleri de vard�r.

Maslaklar

Havuzlardan �ehre giden ana galerilerin kollara ayr�ld�� uygun noktalarda in�a edilen k��k h�crelerdir. Maksemler gibi l�leli taksim sand�� ile donat�lm�� olup, akan su miktar�n� tayin ve tespite yararlard�. Kimi kaynaklarda taksim / maksemlerle kar��t�r�lan maslaklar�n �zellikle �ehir d��nda olmalar�d�r.

Maksemler

�ehre gelen sular� �ehir i�indeki �e�me ve binalara da��tmak i�in, su miktar�n� belirleyen l�lelerden savak denilen tevzi / da��t�m teknelerine ak�tan d�zene�e sahip, �st� kubbe veya tanoz ile �rt�l� bir binadan olu�an su hazneleridir. Yer �st�nde (Taksim, Ey�p, Harbiye maksemleri gibi) ve yer alt�nda (Hac� Osman Bay�r� Maksemi gibi) olmak �zere iki tipte in�a edilmi�lerdir.

Su Terazileri

Sular�n kayna��ndan gelirken yolda kaybetti�i bas�nc� tekrar kaz�nd�rarak y�ksek rak�ml� mahallelere ayn� bas�n�la da��tan, 3-10 m y�kseklikte kulelerdir. Ayn� seviyeli yerlere su da��tan bir �e�it maslak d�zenindedirler.

Tersip / ��kertme Havuzlar�

�ehre gelen sular�n makseme gelmeden �nce temizlenip dinlendirilmesi i�in yap�lm��, birbirine ge�en havuzlardan olu�an su tesisleridir. Su, bu havuzlarda dinlendirildikten sonra makseme gelerek taksim olunur.Osmanl�lar'da su �l�me sistemi de her �e�meye giden sular�n belirlenmesi a��s�ndan �nemliydi.

Kaynaklar�n� vak�f sular� (hay�r i�in halk�n kullan�m�na ba��lanm�� sular), m�lk sular�(Sultan taraf�ndan temlikname ile kullan�m� �ahsa ba��lanm�� sular), miri sular / hassa sular� / devlet sular� gibi de�i�ik stat�deki sulardan alan �e�melere, belirlenen miktarda su verilmesine dikkat edilir, su �l�me i�i l�lelerle yap�l�rd�.

Geni� ve uzun dikd�rtgen �eklinde ta�tan bir sand��n �zerine savaklar-su toplama tekneleri d�zenlenir, eksenleri su seviyesinden 96 mm a�a��da olan de�i�ik �apl� k�sa pirin� borular sand��n bir kenar�na dik olarak yerle�tirilir, i� y�zeyleri sand��n i� y�z� ile ayn� olur borular i� �aplar�na ve debilerine g�ra l�le, kam��, masura, �uvald�z, hilal gibi adlar al�rlard�.

En �ok kullan�lan �l�� birimi l�le; yuvarlak k�re �eklinde, otuz dirhem (yakla��k 96,50 gr) a��rl��ndaki bir kur�unun i�inden ge�ebilece�i kadar bir delikten akan su miktar� olarak tan�mlanm��t�r.

Osmanl� su te�kilat�, daha �ncede s�z edildi�i gibi Fatih d�neminde kurulan, Su Nezareti'ne ba�l� olarak; su n�z�r�, suyolcular�, ke�if memurlar�, korucular, �avu�lar, bend muhaf�zlar�, neccarlar, l�k�nc�ler ve �ehir sakalar�ndan olu�uyordu. Su Nezareti'nin ba��nda bulunan Su N�z�r� �ncelikle padi�ah�n ve saray�n suyunu sa�lard�.

Ayr�ca sular�n mahallelerden camilere, hamamlara, mahalle �e�melerine d�zenli ak��n�n sa�lanmas�, su tesisat�n�n korunmas� ve bak�m�ndan sorumlu suyolcular�na nez�ret etmek, su sa�lanmas� konular�nda mimarba�� ile birlikte �al��mak Su N�z�r�'n�n g�revleri aras�nda idi.Su Nez�reti'nin temelini olu�turan Suyolcular� / Suyolcu Esnaf�, suyollar� ile maslaklar�n tamiri, sular�n d�zenli �ekilde akmas� i�leri ile ilgilenerek, su gelen ev, hamam vb yerlerden ayl�k onar�m �creti al�rlard�.

Suyolcular�n �e�itli semtlerde ko�u�lar� vard�. S�rekli burada bulunurlar ve n�bet tutarlar, herhangi bir aksakl�kta gerekli onar�m� yaparlard�. Su Necareti'nde �al��an Neccarlar / d�lgerler su tesislerinin marangozluk i�lerini yapar, L�k�nc�ler ise su k�nklerinin birle�ti�i a��zlardan su s�zmamas� i�in kire�le zeytinya��n�n kar��t�r�larak d�v�lmesinden elde edilen macunu kullanarak k�nklerin yal�t�m�n� sa�lard�.

Kelime anlam� olarak, Arap�a k�k ismi m�bala�a yap�larak t�retilmi� su veren, su ta��yan ki�i anlam�na gelen sakalar ise �zellikle su �ebekelerinin evler kadar ula�amad�� d�nemde ihtiya� sahiplerine su ta��yan esnaf �rg�t� idi. Ayr�ca Ayasofya'n�n �ekerci kap�s� kar��s�ndaki Sakalar �e�mesi'nin yan�nda ko�u�lar� bulunan (Ko�u 1958: 42) saraya ba�l� sakalar, Yeni�eri sakalar� vard�.

�ehir sakalar�, atl� sakalar ve veya / arka sakalar� olmak �zere ikiye ayr�l�rd�. Atl� sakalar atlar�n�n yan taraflar�nda i�ine su doldurduklar� saka me�ki denilen deriden tulumlar� ta��rlard�. Bu su kulumlar�na k�rba ad� verilir ve a��zlar� me�in bir ba� ile ba�lan�rd�. Yaya sakalar�n ise 45-50 litre su alan k�rbalar�ndan ba�ka necef tas ve kaseleri de bulunurdu.

Her evin giri� kap�s� yan�nda saka deli�i diye adland�r�lan ta�tan k��k tekneciler olurdu. Sakalar getirdi�i suyu evin i�ine girmeden bu teknelere bo�alt�rlard�. Su bu tekneci�e ba�l� borudan avludaki veya ev i�indeki k�plere dolard�.

Su gereksinimi olduk�a en b�y�k k�plerden ma�rapalar ile kullan�l�rd�. Kimi evlerde abdesthane ya da sofalara yap�lan �e�melerin duvara g�m�l� ��mlek bi�iminde k��k haznelerine yine ayn� sitemle su doldurulur, oradan da bir boru ile muslu�u su verilirdi.

Sakalar�n hangi �e�melerden su alabilecekleri belli bir sisteme ba�l�yd�. Her �e�meden su alacak saka belli olur, say�lar� de�i�mez, ancak bir saka bu i�ten vazge�erse, yeni bir saka onun yerine ge�ebilirdi.

�e�me vakfedenler e�er sakalar�n kendi �e�melerinden su al�p satmalar�n� istemiyorlarsa, bunu �e�me vakfiyesinde veya kitabesinde belirtirlerdi. Sakalar�n devaml� su ald�klar� �e�meler ise saka �e�mesi olarak adland�r�l�rd�. Sakalar�n yan� s�ra Osmanl� su te�kilat�na sistemli bir �ekilde dahil olmayan, yaln�zca sevap kazanmak amac�yla atl� veya yaya olarak su da��tan dervi�ler de bulunmakta idi.

�STANBUL �E�MELER�

�stanbul'da h�k�m s�ren hemen hemen her sultan, sadrazam, valide sultan ve di�er ileri gelenler Osmanl� k�lt�r�nde, sosyal ya�ant�s�nda ve mimarisinde �nemli yer tutan; d�neminin ekonomik, sosyal ve siyasi g�c�n�n g�stergesi bir�ok �e�me yapt�rm��lard�r.

Yapt�r�l�� ama�lar�na g�re Vak�f Sular�, M�lk Sular�, Hassa Sular� / Miri Sular gibi de�i�ik adlar alt�nda s�n�flanan sulardan kaynaklar�n� alan bu �e�meler kimi zaman kamuya a��k kent mek�nlar�n� bi�imlendiren Osmanl� k�lliyelerinin bir par�as�, kimi zaman da oda �e�meleri gibi �zel mek�nlar� s�sleyen, anlamland�ran d�neminin mimari zevkini ve �zelliklerini yans�tan birer g�sterge olarak kar��m�za ��kmaktad�rlar.

G�n�m�ze ula�an kimi belgelerden Osmanl� y�netiminin, �zellikle XVI. yy'da genellikle evlere su vermek yerine, mahalle �e�melerine su g�t�rmeyi ye�ledi�i anla��lmaktad�r. Bu yakla��m kendine �zg� i�ed�n�k mahallelerin, cumbal�,ah�ap evleri, ��kmazlar�, organik sokaklar� kadar �e�melerinde mahalleyi bi�imlendiren vazge�ilmez elemanlar olmas�na neden olmu�tur.

�nsan �l�e�ine uygun organik sokaklar�n a��ld�� "cami meydan�, k�raathane-��nar alt� ��geninin tamamlay�c� ��esi �e�me ba�lar�" di�er kentlerde oldu�u gibi d�nemin �stanbul'unda da birer k��k sosyal ileti�im mek�n�d�r.

Hi�bir devirde suyu bol bir �ehir olmayan �stanbul'un , XVI. ve daha sonraki y�zy�llarda su tesislerinin yenilenmesi ve geli�tirilmesi ile bu anlay�� de�i�mi�, evlere kadar su g�t�r�lmesi benimsenmi�tir. B�y�k konak ve yal�larda �zel k�nklere sultan�n izniyle getirilen m�lk sular� d��nda halk�n b�y�k �o�unlu�u t�m su gereksinimini evinin bah�esindeki dolap, su kuyusu gibi yeralt� sular�ndan, sarn�� gibi toplama suyundan ya da mahalle �e�mesinden ta��nan sudan ba�lard�. �stanbul halk�n�n temel gereksinimlerinden en �nemlisini kar��layan �e�meler, mahallelinin kullan�m�na ve sakalara ait olmak �zere iki grupta toplan�yordu.

�zellikle at sakalar�n�n mahalle �e�melerinden su almalar� yasaklanmas�na ra�men, kimi zaman bu yasa�a uyulmad��ndan, kimi zaman da atl� sakalarla arkal�kla su ta��yan sakalar�n ayn� �e�meden su almalar� y�z�nden s�k s�k anla�mazl�klar�n ��kt�� belgelerden anla��lmaktad�r.

Bu y�zden kimi �e�me kitabelerinde �e�meyi yapt�ran taraf�ndan sakalar�n �e�meden su alamayacaklar� belirtilmi�tir.�stanbul halk�n�n su gereksinimini kar��layan �e�meler, kaynaklar� a��s�ndan ikiye ayr�l�r:

1)�ah�slar�n buldu�u veya sahibi oldu�u, �zel kaynaklardan (Vak�f Sular�, M�lk Sular�) yararlanan �e�meler

2)Belgelerde Hassa Sular� veya Miri Sular olarak an�lan, yap�m giderlerini devletin �stlendi�i �ehir �ebekesinden yararlanan �e�meler

Y�zy�llara g�re yap� malzemesi, bi�im ve �slup a��s�ndan de�i�imler g�steren �e�melerin ana �emas�;

Suyun depo edildi�i, erken d�nemlerde �e�me mimarisini etkileyen hazne (Kad�rga Esma Sultan, Ye�ilk�y Abd�lmecid Han �e�melerinde oldu�u gibi kimi �rneklerde bu k�sm�n �zeri namazg�h olarak kullan�lm��t�r),
�
�zerinde daima akan (salma) veya kesilebilen (burma) musluklar�n yer ald��, genellikle ait oldu�u d�nemin mimari modas�na uygun s�slemelerle bezeli ve �o�unlukla kemerli bir ni� i�inde bulunan musluk ta��-ayna ta��,
�
Musluk-ayna ta�� zerinde �e�meyi yapt�ran hay�rseverin, kimi zaman suyun cinsinin, �e�menin yap�l�� tarihinin belirtildi�i kitabe,
�
Musluktan akan sular�n toplan�p akt�� ukur tekne-kurna ve teknenin iki taraf�nda bekleme �ekillerinden olu�maktad�r.

Bu b�l�mler y�zy�llara g�re de�i�en mimari modalar, �ehircilik anlay�� ve be�enilere g�re de�i�im g�stermi�lerdir. Kimi zaman s�tun bi�iminde (�engelk�y Ahmed A�a �e�mesi, 1854) ba�ka devirlerde g�r�lmeyen �e�meler yap�l�rken kimi zaman bir yap� cephesi gibi tasarlanm��, kent siluetine katk�da bulunan �e�meler (Y�ld�z Bezmi�lem Valide Sultan �e�meleri) tasarlanm��t�r.

Osmanl� mimarl��nda Bat�l� etkilerin g�r�lmesi ile birlikte; ticari ve sosyal hayat�n yo�un oldu�u, �ehircilik a��s�ndan �nemli vista noktalar� olu�turan, �o�unlukla k�lliyelerin yan�nda olu�mu� / olu�turulmu� meydanlara ya da t�ren alan� olarak �nemi bulunan meydanlara / alanlara yap�lm��; Bat�l� mimari modalara g�re d�zenlenmi� cepheleri Bat�l� benzerleri ile yar��an, Osmanl� mimarl��n�n �a�da�l��n�n dolay�s� ile g�c�n�n mimari alandaki g�stergesi (Topkap� Saray� B�b-� H�mayun �n�ndeki ve �sk�dar'daki III. Ahmed �e�meleri, Tophane II. Mahmud �e�mesi, Ma�ka Bezmi�lem Valide Sultan �e�mesi), kimi zaman da kenti olu�turan yap� topluluklar� / k�lliyelerin birer par�as� olarak, cephelere zenginlik katan �stanbul �e�meleri Osmanl� mimarl�k tarihindeki yerlerini alm��lard�r.

�stanbul �e�melerinin y�zy�llar i�indeki malzeme, bi�im ve �slup de�i�imlerine ko�ut olarak yukar�da s�z� edilen b�l�mlerindeki de�i�iminin temel �zelli�i; XV.- XVI. - XVII. yy'larda klasik kemer i�inde sade bir ayna / musluk ta��, kitabe, tekne-sekileri ve su haznesinden olu�an cephe tasar�m�n�n XVIII. yy'da yerini, �e�itli dekoratif kemerlerin i�inde g�ller, vazoda �i�ekler, tabakta meyvelerle bezenmi�, Barok bi�ime uygun, istiridye kabu�u bi�imindeki kemer i�i s�slemelere sahip, kitabe yeri cephe i�inde bir b�l�m olu�turan, kimi zaman �zerinde Barok �sluba uygun g�lgelikler bulunan cephe tasar�m�na b�rakmas�d�r.

XVIII. yy'la birlikte �e�me mimarisinde g�r�len di�er de�i�meler; ilk �rneklerine XVII. yy'da (Hatice Turhan Valide Sultan �e�mesi ve Sebili, 1663) rastlanan sebil ve �e�melerin birlikte tasarland�� d�zenlemelerin artmas�, ba��ms�z birer yap� olarak k��k k��k �eklindeki an�tsal meydan �e�meleri (Topkap� Saray� B�b-� H�mayun �n�nde III. Ahmed �e�mesi vb)nin yap�lmaya ba�lanmas�d�r. XIX. yy'a gelindi�inde ise teknolojik geli�meler sonucu �e�melerin su haznesi gibi art�k gerekli olmayan b�l�mlerinin bulunmad�� rnekler ve �ehir siluetine katk�da bulunan, yap� cephesi gibi tasarlanm�� rnekler g�r�lmeye ba�lam��t�r.

Erken devirlerde l�lesinin devaml� su akan salma l�leli �e�meler �o�unlukta iken, Kanuni d�neminde K�rk�e�me Tesisleri'nin yap�m� s�ras�nda burma l�lelerin yani musluklar�n konulmas� ile sokaklar �amurdan kurtar�lm�� ve sular�n ziyan olmas� engellenmi�tir.

Y�zy�l ba��ndan beri �e�itli kaynaklarda farkl� olarak s�n�fland�r�lan �stanbul �e�meleri bulunduklar� yerler ve yap�l�� ama�lar�na g�re de�i�iklikler g�stermektedir. Kimi zaman S�rre-i H�mayun / S�rre Alay�'n�n, ordunun ve kervanlar�n durak noktalar�na g�re Ayr�l�k �e�mesi (S�rre-i H�mayun'la hacca gidenleri, sefere ��kan orduyu veya kervanlarla kentten ayr�lan� yak�nlar� buraya kadar u�urlay�p bu noktadan ayr�ld�klar� i�in), Sel�mi �e�me (kentten ayr�lanlar�n / kente girenlerin duraklad�� ve kenti selamlad�� / selametlendi�i ilk / son durak noktas� oldu�u i�in), kimi zaman bulundu�u b�lgenin �zelli�ine g�re Bostanc� �e�mesi (kente giri� ve ��k��lar� kontrol eden Bostanc�ba��'n�n bulundu�u noktada oldu�u i�in) kimi zaman da iki veya daha �ok y�z�nden su akt�� i�in bi�imine g�re �atal�e�me gibi isimler alan Osmanl� d�nemi �stanbul �e�meleri, bu �al��mada bulunduklar� yerler ve yap�l�� ama�lar�na g�re a�a��daki gibi grupland�r�lm��t�r.

Duvar �e�meleri

Cephesi bir yap� / avlu duvar� �zerinde bulunan �e�melerdir. Bu �e�melerin varsa hazneleri duvar�n y�z�nde yer al�r. Tek y�zl� �e�meler ya da cephe �e�meleri olarak da adland�r�l�r XV. yy'dan XX. yy ba��na kadar �e�itli �sluplarda yap�lm�� rnekleri bulunmaktad�r.

K��e �e�meleri

Yap� / sokak k��elerinde yer al�rlar. Erken d�nemlerde �o�unlukla tek y�zl� daha sonraki d�nemlerde iki ve �� y�zl� �rnekleri bulunmaktad�r. Kimi �rneklerde iki soka��n kesi�ti�i k��e k�r�lmaya kar�� belli bir y�ksekli�e kadar pahlanm��t�r (�alk��e). Duvar �e�meleri gibi XV. yy'dan XX. yy'a yayg�n bi�imde kullan�lan �e�me tipidir.

Meydan �e�meleri

Ba��ms�z bir yap� olarak �nemli meydanlara ve t�ren alanlar�na yap�lan �e�melerdir. XVIII. yy'dan itibaren Osmanl� mimarl��nda g�r�lmeye ba�layan, ayn� zamanda Osmanl� mimarl��nda Bat�l�la�ma olarak adland�r�lan d�nemin ilk temsilcileri say�labilecek bu �e�meler, genellikle d�rt y�zl� olarak tasarlanm��lard�r.

Kimi �rnekler III. Ahmed'in Topkap� Saray� B�b-� H�mayun �n�ne yapt�rd�� an�tsal �evrede (1728) oldu�u gibi k��elerde sebillerle zenginle�tirilerek birer su k��k� �eklinde in�a edilmi�lerdir. Tek (Boyac�k�y, II. Mahmud �e�mesi - 1837) ve iki y�zl� (Kabata�, Hekimo�lu Ali Pa�a Meydan �e�mesi - 1732; Azapkap�, Saliha Sultan �e�mesi - 1732) �rnekleri de bulunmaktad�r.

Sebillerle Birlikte Tasarlanan �e�meler

Kaynaklarda gelip ge�enlere su, �erbet, meyve suyu da��t�lan yap�lar olarak tan�mlanan sebillerin �stanbul'da bilinen en erken �rne�i 1496 tarihli Efdalzade Sebili'dir.Sebil-�e�me kompozisyonunun ise �stanbul'da bilinen, g�n�m�ze ula�abilmi� en eski �rne�i XVII. yy'a ait 1663 tarihli Hatice Turhan Valide Sultan Sebil ve �e�mesi'dir. XVIII. yy'da bu tipin �ok ra�bet g�rmesi kimi ara�t�rmac�lar�n bu tipi XVIII. yy �zelli�i olarak yorumlamas�na neden olmu�tur.

G�n�m�ze ula��labilmi� en erken �rne�in XVII. yy'a ait olmas� bu tipin XVII. yy'da ortaya ��kt��n� kesin olarak g�stermekteyse de, Hatice Turhan Valide Sultan �rne�inin g�n�m�ze ula�abilmi� tek �rnek olmas�, bu tipin XVII. yy'da ne derece yayg�n oldu�u konusuna a��kl�k getirebilmeyi g��le�tirmektedir.

XVII. yy'dan itibaren Osmanl� mimarl��nda g�r�lmeye ba�layan, sebillerle birlikte tasarlanan �e�melerin genel karakteristi�i; sebili mimari kompozisyon olarak tamamlayan, sebilin iki (Hamidiye Sebili 1777, Koca Rag�p Pa�a Sebili 1762) ya da tek yan�nda (Hatice Turhan Valide Sultan Sebili 1663, Sadeddin Efendi Sebili 1741, Damad �brahim Pa�a Sebili 1719) yer alan, sebille ayn� tasar�m �zelliklerini ta��yan, �o�unlukla k�lliyenin ana giri� kap�s� (Hasan Pa�a Sebili 1745, Ahmediye Sebili 1721), ya da �nemli sokaklara bakan k��eleri (Be�ir A�a Sebili 1745) gibi �nemli k�s�mlar�n� vurgulayan, zenginle�tiren, kent siluetine katk�da bulunan ba��ms�z an�tsal bir mimari kompozisyon olu�turmalar�d�r.

XVIII. yy'la birlikte ortaya ��kan an�tsal meydan �e�mesi �rneklerinde de sebillerin �e�me tasar�m�n� zenginle�tiren bir ��e olarak kulland�klar� g�r�lmektedir (Topkap� Saray� B�b-� H�mayun �n�ndeki III. Ahmed Meydan �e�mesi 1728, Azapkap� Saliha Sultan �e�mesi 1732).

Namazg�h �e�meleri

Genellikle kervanlar�n konaklad�� ehirleraras� menzil noktalar�nda, �ehrin �evresindeki mesire yerlerinde bulunan namazg�hlar�n yan�nda abdest almak, su i�mek ve hayvanlar� sulamak i�in yap�lan �e�melerdir.

G�n�m�ze ula�abilmi� alt� su deposu ve �e�me, �st� namazg�h olan �zel �rnekleri de (Kad�rga Esma Sultan Namazg�hl� �e�mesi, Ye�ilk�y Bezmi�lem Valide Sultan Namazg�h�-Abd�lmecid Han �e�mesi, Edirnekap�-Rami aras�nda Top�ular'da Sadrazam Mehmed Pa�a �e�mesi) bulunan namazg�h �e�meleri ve mimarileri ile ilgili ayr�nt�l� �ok fazla bilgi ve belge olmamas�na kar��n, �stanbul'a ait suyolu haritalar� ve grav�rlerden �stanbul'a ait suyolu haritalar� ve grav�rlerden �stanbul'dan Gebze ve Edirne y�nlerine uzanan menzil noktalar� �zerinde yer alan namazg�h �e�melerinin, insanlar� ya�mur, kar ve g�ne�ten koruyacak geni��e bir sa�a�a sahip, yalakl� �ehiri�i �e�meleri ile benzer mimari �zelliklere sahip �e�meler oldu�u anla��lmaktad�r.

Namazg�h sofas� / sofras� ile �e�menin (Anadoluhisar� �e�mesi XVII. yy. Kad�rga Esma Sultan �e�mesi 1779) ya da namazg�h�n mihrab� ile �e�menin birle�tirildi�i �rnekleri (sur d��nda, Edirnekap� Topkap� yolu kenar�nda Sulukule Kap�s� kar��s�nda Vezir Mehmed Pa�a �e�mesi 1589), bulunan �stanbul'un Namazg�h �e�meleri'nin �o�u g�n�m�ze ula�amam��t�r.

Bilinenler; Edirne y�n�nde Atmeydan� ��ler Mevkisi Namazg�h �e�mesi (1516), Bayrampa�a �e�meba�� Namazg�h�, Edirnekap�-Topkap� yolu kenar�nda Sulukule Kap�s� kar��s�nda Vezir Mehmed Pa�a Namazg�h �e�mesi (1589), Edirnekap�-Rami aras�nda Top�ular'da Sadrazam Mehmed Pa�a Namazg�h �e�mesi (1617), Okmeydan� Namazg�h �e�mesi, Ma�ka Bezmi�lem Valide Sultan Namazg�h� yan�ndaki �e�me (1839), Ye�ilk�y Bezmi�lem Valide Sultan Namazg�h�-Sultan Abd�lmecid Han �e�mesi (1842), Gebze y�n�nde Suadiye �atal �e�me (1550), Anadoluhisar� Toplar�n� Namazg�h �e�mesi (XVII.yy), Beykoz Sultaniye �ay�r�'nda Mehmed Bey Namazg�h �e�mesi (1765); Haydarpa�a Ahmed A�a �e�mesi / Ayr�l�k �e�mesi (1741), Kad�k�y Sel�mi �e�me (1800), Bostanc� Sultan II: Mahmud Han Namazg�h �e�mesi (1831), Dudullu Adile Sultan �e�mesi (1730-1891)'dir.

�stanbul'un �zellikle Anadolu yakas�ndaki menzil noktalar�na in�a edilen �e�melerinin b�y�k bir b�l�m� yak�n zamana kadar ayakta ve �zg�n konumlar�nda iken �ehrin bu y�ndeki geli�mesi s�resince ger�ekle�tirilen imar faaliyetleri s�ras�nda namazg�hlar� kaybolmu�, �e�meler de Bostanc�, II. Mahmud Han �e�mesi; Haydarpa�a Ahmed A�a �e�mesi / Ayr�l�k �e�mesi, Sel�mi �e�me �rneklerinde oldu�u gibi etraf�n� saran yap�lar aras�nda s�k��p kalm��lard�r.

Oda �e�meleri

Saray, konak ve yal�larda temizlik, abdest almak, suyun huzur verici ve seslerin duyulmas�n� engelleyici �zelli�inden yararlanmak i�in yap�lan oda �e�meleri, ayn� zamanda devrinin mimari be�enisini yans�tan bi�em ve formlar� ile i� mek�nlar� zenginle�tiren birer estetik mimari eleman olarak Osmanl� �e�me Mimarl��'ndaki yerlerini alm��lard�r. Miri Sular / Hassa Sular� ve M�lk Sular�'ndan beslenen oda �e�meleri XV. yy'dan itibaren oda, sofa gibi de�i�ik i� mekanlarda kullan�lm��t�r.

S�tun �e�meler

Osmanl� mimarl��nda XVIII. yy'dan itibaren kentin cami avlusu, iskele meydan� gibi de�i�ik noktalar�nda g�r�lmeye ba�lanan �zel bir �e�me tipi de S�tun �e�meler'dir. �lk �rne�i Kocamustafapa�a Camisi avlusundaki Hac� Be�ir A�a �e�mesi (1737) olan s�tun bi�imindeki bu �e�melerin �stlerinde devrin mimari be�enisini yans�tan, kimi �rneklerde d�z, kimi �rneklerde stilize lahana bi�iminde k�resel bitimler bulunmaktad�r, (�engelk�y Lahana �e�mesi).

S�tun �e�meler ayn� zamanda teknolojinin geli�mesi ile birlikte depo bi�iminde b�y�k su haznelerine gerek kalmad��n�n yeni borular ve yeni sistemler sayesinde �ehir �ebeke suyunun �e�meden do�rudan ak�t�labildi�inin g�stergesidir.

�o�unlukla XIX. yy'a tarihlenen bu �e�meler b�y�k olas�l�kla d�nemin �stanbul'unu Avrupa kentlerine benzetme ideolojisi i�inde �nemli alan ve yap�lar� vurgulayan birer an�t heykel olarak tasarlanm��, XVIII. yy'�n ayn� ama�la tasarlanm�� farkl� be�enileri yans�tan, d�rt y�zl� meydan �e�melerinin rol�n� �stlenmi� olmalar�d�r. G�n�m�ze ula�abilen �rneklerin b�y�k �o�unlu�unun XIX. yy'a ait (Tarabya II. Mahmud �e�mesi 1831, Kavac�k �e�mesi 1837) olmas� bu tipin XIX. yy'da yayg�n oldu�unu d��nd�rmektedir.

Selsebiller

Osmanl� yap�lar�n�n i�inde, k��k / yal� bah�elerinde bir t�r �e�me olarak tan�mlanabilecek, mermerden b�y�k bir ta� (Zank Ta��) �zerinde de�i�ik kotlarda tas �eklinde d�zenlenmi� k��k yalaklar�n bulundu�u bu yalaklar�n birinden di�erine d�k�len sular�n a�a��daki havuz veya kurnaya topland�� dekoratif ama�l� yap�lar selsebil olarak adland�r�lmaktad�r.

Bu yap�lar, su gereksinimin kar��lanmas�na y�nelik yap�lar olmay�p, Osmanl� Mimarl��'nda mek�n�n zenginle�tirilmesine katk�da bulunan mimari ��eler olarak kullan�lm��lard�r. �� mek�nlarda tasarlananlar, oda �e�meleri gibi suyun huzur verici ve seslerin duyulmas�n� engelleyici �zelli�inden yararlanman�n yan� s�ra, mek�n� klimatize edici i�leve de sahiptir. K��k ve yal�lar�n d�� mek�nlar�nda tasarlananlar ise, g�rsel ve di�er i�levsel �zelliklerine ek olarak ku�lar�n su gereksinimin kar��lanmas�na da hizmet etmektedirler.

Halk Mimarisi

Mon, 01 Dec 2008 21:28:42 +0200

Halk mimarisi; halk�n kendisi i�in olu�turdu�u nesnel ya�am �evresidir.Halk mimarisinin genel etkenler alt�nda gelenekselle�en, anonim bir tasar�m s�recinde olu�an bir mimar� olarak da tan�mlayabiliriz.

Halk mimarisi; s�z konusu toplumun de�er yarg�lar�n�, d�nya g�r��lerini,gelenek g�renek ve inan� sistemlerini, aile ve akrabal�k ba�lar�n� kom�uluk ili�kilerini anlamada ve anlatmada kaynakl�k eden en �nemli verilerden biridir.

Resmi ve an�tsal niteli�i olan yap�lar halk mimarisi d��nda de�erlendirilirler.

Fakat �lkemizde mevcut hamam, �e�me, kahve gibi yap�lar da halk mimarisi i�erisinde de�erlendirilmektedir.Halk mimarisini incelemek �ncelikle do�al ve toplumsal �evresini daha sonra da yap� malzemesi ve teknikleri incelemek demektir.

1)Ekonomik Yap�

2)Hayat Bi�imi

3)De�er Yarg�lar�

4)Aile Ve Akrabal�k �li�kileri

5)Gelenek,G�renek,T�re,Adet Ve �nan�lar�n Mimari Unsurlara Etkinli�i Halk Mimarisi ��erisinde Ara�t�r�lacak Konulard�r.

�

Halk mimarisinin an�tsal bir amac� yoktur, yani iz b�rakmak amac�yla �retilmezler.Halk mimarisinde y�renin tipik malzemesi kullan�l�r.Bu nedenle ayn� y�resel ko�ullar� ta��yan ayn� jeolojik yap�ya sahip yerlerde ayn� tip yap�lara rastlan�r.

Halk mimarisini olu�turan yap�lar, �zel mimarlar taraf�ndan de�il, yerel sahipleri veya yerel ustalar�nca yap�l�r.Genel olarak halk mimarisi anonim bir yap�ya sahiptir.Bundan dolay� halk mimarisine anonim mimari de denebilir.

1)Bir Halk Bilimci Konutu

2)Olu�tu�u Do�al �evre

3)Fonksiyonlar�

4)Konutta Kullan�lan Ara�,Gere�,Yap� Malzemesi

5)Yap� Tekni�i

6)Konut Etraf�nda Olu�an Adet �nanma �er�evesinde �ncelenmesi Gerekmektedir.

�

Halk mimarisi ekonomik ve toplumsal yap� de�i�medik�e y�llar boyu ayn� �ekilde de�i�meden devam eder.Bir proje dahilinde olu�turulmayan halk mimarisi �r�nleri Anadolu’nun 7 b�lgesinde de kendine has �zellikler g�stermektedir.Halk k�lt�rlerinin b�t�n konular�n� ara�t�ran K�lt�r Bakanl�� Halk K�lt�rlerini Ara�t�rma ve Geli�tirme Genel M�d�rl�� bu kapsamda da �al��malar�n� s�rd�rmektedir.

Halk mimarisi �r�nleri slaytlarla belgelenmekte, yap�m tekni�i, fonksiyonel a��dan inceleme ve gelenek boyutu yerel ustalarla yap�lan g�r��melerle tespit edilerek ar�ivlenmektedir.De�i�en k�lt�rel ve toplumsal yap� ile birlikte halk mimarisi �r�nlerimizde de h�zl� bir de�i�im g�zlenmektedir.

Halk mimarisini ya�atmak onu durdurarak korumak de�il, esas yap�l�� dilek ve nedenlerine ters d��meden ona yeni fonksiyonlar y�kleyerek konuyu yeniden yorumlamak ve de�erlendirmektir.Yeni yap�lar ge�mi�ten gelen geleneksel ya�ama bi�imine cevap vermenin yan� s�ra de�i�en k�lt�rel yap�n�n� gereksinimlerini kar��layacak �ekilde olu�turulmal�d�r.
�

Halk mimarisi �r�nlerinin g�zelli�i ve �zelli�i hakk�nda bilgisi olmayan halk bu yap�lar� s�ratle yok etmekte olanlar�n yerine kendileri i�in son derece sa�l�ks�z olan yap�lar� in�a etmektedirler.

Bu konuda halk bilin�lendirilmelidir.�nsan �evresiyle bir b�t�nd�r.Geli�en teknoloji ve de�i�en k�lt�rel yap� ile birlikte �lkemiz h�zl� bir �ehirle�me s�recine girmi�tir.Bu s�re�te olu�turulacak yap�lar�n kabul g�rmesi y�n�ndeki �al��mada;

-Mimarlar�n,Bilim Adamlar�n�n Ve Ara�t�rmac�lar�n Yeterli D�zeyde Halkbilim Formasyonuna Sahip Olmas�

-B�yle Bir �al��man�n Plan A�amas�ndan Ba�layarak Bitene Kadar Halk Bilimcilerin Koordinasyonu �le Y�r�t�lmesi

-De�i�en K�lt�rel Yap�n�n Do�ru Yorumlanmas�nda,Halkbilimciler Ve Toplumbilimciler Birlikte De�erlendirmeler Yaparak Mimar Ara�t�rmac� Ve Bilim adamlar�na �nerilerde Bulunmas� Gerekmektedir.

�

Do�a insanla bir b�t�nd�r.�nsano�lu ilk�a�da oldu�u gibi g�n�m�zde de bar�nmak ya�am�n� s�rd�rebilmek i�in kendisine bir mekan olu�turmu�, gelecekte de olu�turacakt�r.O mekan k�lt�rel yap�y� anlatmada kaynakl�k eden en �nemli yeridir.

�

�st Resim:Sakarya

Alt Resim:Ardanu� �akatura yap� tekni�ine bir �rnek

Evlenme Gelenekleri

Mon, 01 Dec 2008 21:27:18 +0200

Ya�am�n temel d�n�m noktalar�ndan biri olan evlenme,hem kad�n ve erke�in ya�am�n� birle�tirmesi a��s�ndan bireysel;hem de aile ve akrabal�k ba�lar�n�n kurulmas� a��s�ndan toplumsal bir olgudur.

�zellikle k��k k�y topluluklar�nda d��n,k�y�n tamam�n� i�ine alan bir faaliyet olmas� nedeniyle bir “bayram” anlam� kazan�r.Evlili�in a�amalar� s�ras�nda yap�lan t�renlerin baz�lar� yeme-i�me,e�lence havas� i�inde ge�erken,baz�lar� “a��t” g�r�n�m�ndedir.Evlili�in t�m�n� i�ine alan t�re ve t�renlerin sergilendi�i a�amalar ��yle s�ralanabilir:

A)D��n �ncesi

1)G�r�c�l�k,d�n�rc�l�k,k�z isteme

2.a)S�z kesme

b)�erbet

c)Ni�an

4)D��n okuntusu

5)�eyizin gitmesi ve sergilenmesi

6)Gelin hamam�

B)D��n

1)K�na gecesi

a)K�z k�nas�

b)O�lan k�nas�

2)Gelin alma

3)Nikah

4)Gerdek

5)Gerdek ertesi

C)D��n sonras� uygulamalar�

Evlilik karar�n�n verilmesinden sonra yap�lacak ilk i� damat aday� i�in e� se�imidir.�zellikle geleneksel kesimde e� se�imi �ncelikle erke�in anne-babas�n�n �nc�l��nde yap�l�rd�.Son zamanlarda bu durumun yava� yava� de�i�meye ba�lad�� g�r�lmektedir.Gen�ler ya do�rudan kendileri tan�mak suretiyle evlenece�i ki�ileri se�mekte ya da hep birlikte karar verilerek uygun e� se�ilmektedir.

G�r�c� usul� olarak literat�re ge�mi� olan evlilik t�r�nde �nce erke�in annesi ve aileye yak�n kad�nlar k�z taraf�na giderek k�z� g�r�rler. K�z be�enildikten sonra damada g�sterilir,o da be�enirse k�z�n istenmesine karar verilir.

K�z evine gidilerek k�z�n babas�ndan istenmesine d�n�rl�k, d�n�rl��e gitme, el�ili�e gitme gibi isimler verilir. Ailenin ileri gelen kad�nlar� ve erkekleri daha �nce belirlenmi� olan hay�rl� bir g�nde (genellikle Per�embe ve Pazar g�nleri u�urlu g�n say�l�r) k�z� Allah’�n emri peygamberin kavliyle ailesinden istemek �zere giderler.

Ancak k�z evi biraz da naz evi olmas� nedeniyle ilk istemede k�z verilmez.Birka� defa daha k�z istendikten sonra, k�z evi yeterince d��nd�kten sonra olumlu cevab� o�lan taraf�na bildirir.

B�ylece karar verildi�i i�in s�z kesilmi� olur.Taraflar�n iste�ine g�re bazen ayn� g�n gelin damada ni�an y�z�kleri de tak�l�r,bazen de ayr�ca d�zenlenecek ni�an t�reninde bu i�lem ger�ekle�tirilir.S�z kesildikten yayg�n bir gelenek olarak arada tatl�l�� sa�lamak dile�iyle �erbet i�ilir.�erbetin i�ilmesi art�k k�z�n kesin verildi�i ve evlilik karar�n�n kesinle�ti�i anlam�na gelir.Ayr�ca s�z kesme s�ras�nda aileler ni�an ve d��n tarihleri, al�nacak e�yalar ya da ba�l�k paras� miktar� gibi konu�malar da yaparlar.

Her iki taraf da haz�rl�klar�n� tamamlad�ktan sonra k�z evinde daha �ok kad�nlar�n kat�l�m�yla ni�an t�reni yap�l�r.Erkek taraf� gelin i�in al�nan tak�lar� takar ve di�er hediyeleri verir;kar��l��nda k�z taraf� da hediyeler verir.

Ni�an t�reni iste�e ba�l� olarak yemekli de olabilir.E�lencelerle bu mutlu olay ayn� zamanda kutlanm�� olur.Ni�an,hem evlili�e at�lan bir ad�m,hem de her iki taraf i�in bir tan��ma ve uyum,d��n i�in kararla�t�r�lan s�renin ba�lang�c� anlamlar�na gelmektedir.E�er taraflar aras�nda herhangi bir anla�mazl�k ortaya ��karsa ni�an bozulabilir.Ancak bu, hi�bir zaman tercih edilen bir durum de�ildir.

Bundan sonra d��n a�amas� gelmektedir.�ncelikle �evredeki insanlar�n d��ne �a�r�lmas� gerekmektedir.D��ne �a�r� a�amas�nda son zamanlarda daha az uygulanan bir gelenek de k�yde bulunan ki�ilere “okuntu” da��tmakt�r.

Okuntu i�in bir anlamda d��n davetiyesidir demek m�mk�nd�r.Bunun i�in uygun bir ki�i g�revlendirilir ve bu ki�i k�y� dola�arak okuntuyu da��t�r.Okuntu, daha �nceden haz�rlanm�� bir par�a kuma�,bir mendil,bir yazma gibi hediyeler olabilece�i gibi, �eker, b�rek gibi yiyecek t�r�nden �eyler de olabilir.Bunlar d��n okuntusu olarak da��t�l�rken misafirler d��ne davet edilmi� olur.

Masallarda her ne kadar k�rk g�n k�rk gece s�ren d��nlerden s�z edilse de, Anadolu’da d��nler genellikle �� g�n s�rmektedir.Son zamanlarda ise yaln�z hafta sonlar� olan iki g�nl�k d��nler hem ekonomik hem de sosyal a��dan tercih edilmektedir.Evlenme olay�n�n temelini te�kil eden d��n de iki ana b�l�mden olu�maktad�r:

a)K�na gecesi

b)Gelin alma

D��nden bir g�n �nce k�z evinde ve o�lan evinde yap�lan t�rene k�na gecesi denir.K�na gecesi her iki tarafta da yap�labilir, ama yo�un olarak ve daha detayl� bir bi�imde k�z evinde kad�nlar aras�nda yap�l�r.

K�na gecesinin yap�laca�� g�n erken bir saatte erkek evinin �at�s�na bayrak as�l�r.Bayrak, �zel olarak se�ilen bayraktar taraf�ndan, kalabal�k grubun da e�li�iyle e�lencelerle toplu olarak as�l�r.Baz� yerlerde bu e�lence s�ras�nda “bayrak ekme�i” denilen yemek orada bulunanlara ikram edilir.Bayra��n as�lmas� d��n�n ba�lad��n�n resmen ilan edilmesi demektir.

K�na gecesinin oldu�u g�n ya da birka� g�n �ncesinde gelinin �eyizleri k�z evinden al�n�r,o�lan evine getirilerek gelinin odas� haz�rlan�r.Gelinin �eyizleri bazen d��nden birka� g�n �nce k�z evinde, bazen de d��n ve sonras�nda o�lan evinde sergilenerek misafirlere g�sterilir.

�eyiz k�z evinden al�n�rken bir ki�inin sand��n �st�ne oturarak bah�i� istemesi olduk�a yayg�n olarak rastlanan geleneklerdendir.K�na gecesinin oldu�u g�n ayn� zamanda g�n�n erken bir saatinde erkek taraf�ndan bir grup kad�n,o gece yak�lacak k�nay�, gelinin giysilerini ve misafirlere ikram edilecek yiyecekleri e�lencelerle k�z evine g�t�r�rler.

K�na gecesinde k�z evinde toplanan kad�nlar bir s�re e�lendikten sonra, a��kl� t�rk�ler s�yleyerek gelini a�latmaya �al��rlar. Daha �nceden suyla yo�rulan k�na bir tepsi i�erisinde etraf�na mumlar dizili �ekilde ortaya getirilir.Baz� yerlerde �nce geline k�na yak�ld�ktan sonra misafirlere de k�na da��t�l�r;baz� yerlerde de o s�rada orada bulunanlara k�na da��t�ld�ktan sonra herkes gittikten sonra geline k�na yak�l�r. �ste�e ba�l� olarak gelinin ellerine,ayaklar�na ve sa��na da k�na yak�ld�� olur.

Genellikle k�nan�n yo�rulmas�, da��t�m� ve geline k�na yak�lmas� i�lerinde “ba�� b�t�n” olarak adland�r�lan mutlu evlilik s�rd�ren bir kad�n�n g�revlendirilmesine dikkat edilir. Gelinin bir eline kad�n,bir eline de gen� k�z k�nay� koyar.K�na yak�lmadan �nce gelinin avu� i�ine bozuk para ya da alt�n konur.

K�na gecesinin ertesi g�n� hem gelin alma g�n� hem de esas d��n g�n�d�r.Her iki tarafta da konuklara yemek ikram edilir, genellikle davul-zurna e�li�inde e�lenceler yap�l�r.Gelin alma g�n� erken saatlerde o�lan evinde damat t�ra��, g�vey giydirme gibi adlar alan t�renler yap�l�r.K�z evinde de gelinin haz�rlanmas� s�z konusudur.

Bunun i�in k�ylerde her zaman b�t�n d��nlerde g�rev alan, genellikle d��n yeme�ini de haz�rlayan a�� kad�nlar g�revlendirilir. O g�n o�lan taraf�ndan konuklar toplanarak k�z evine gelin almaya gelirler. Gelin evden ��karken erkek karde�i ya da amcas� taraf�ndan beline gayret kemeri de denen k�rm�z� ku�ak ba�lan�r.

Gelin ailesiyle vedala�t�ktan sonra hay�r dualarla,bazen ilahilerle bazen de davul-zurna e�li�inde e�lencelerle evden ��kar�l�r.Gelin evden ayr�l�rken geride kalan bekar arkada�lar� da evlenebilsin diye birtak�m �eyler yapar.

�rne�in, hen�z bitmemi� bir �orab� s�kerek evden ��kar ki,di�er k�zlar da �orap s�k�� gibi evlenebilsinler...Gelin baba evinden ��karken olsun o�lan evinin kap�s�ndan girerken olsun evlili�in yolunda gitmesi,�iftin mutlu olmas�n� sa�lamak i�in birtak�m dinsel-b�y�sel i�lemler yap�lmaktad�r.

�rne�in, gelin evden ��karken arkas�ndan ayna tutularak ayd�nl�k bir hayat�n�n olmas� iste�i ifade edilir.Ayn� �ekilde o�lan evinin kap�s�ndan girerken kap�n�n e�i�ine ve tavan�na ya�, bal gibi �eyler s�rd�r�lerek gelinin yeni evindeki ki�ilerle iyi ge�inmesi sa�lanmaya �al��l�r.Gelinin ba��ndan �eker, bozuk para, kuruyemi� gibi �eyler at�larak bolluk-bereket getirmesi dile�i ifade edilir.

D��n oldu�u ak�am, erkek taraf�nda kalm�� az say�da misafire yemek verilir ve gelinle damad�n imam nikah� k�y�l�r. �nceleri resmi nikah d��nden sonra herhangi bir tarihte yap�labilirken, son zamanlarda d��n �ncesinde resmi nikah�n mutlaka yap�lm�� olmas�na �zen g�sterilmektedir. Genellikle d��n al��veri�i i�in taraflar bira araya geldiklerinde resmi nikah da yap�lmaktad�r. �mam nikah� k�y�l�p dualar okunduktan sonra gelinle damat kendi odalar�nda bir araya gelirler.

Bu s�rada gelinle damad�n uyumlu bir bi�imde birlikte olabilmelerini sa�lamak amac�yla da birtak�m dinsel b�y�sel i�lemlere ba�vurulur.�rne�in, odan�n kap�s�na bir b��ak saplamak,kap� �n�nde bir kilidi a�mak vb.Bunun d��nda orada bulunan ki�ilerin ellerini ve kollar�n� ba�lamamalar� istenir.

Daha �nceden k�z taraf�ndan o gece yenmek �zere �zel olarak haz�rlanm�� ve gelinin sand��na konmu� olan yiyecekler ve ba�ka �eylerin de bulundu�u yemek tepsisi odaya b�rak�l�r.

Baz� yerlerde tepsiye tek ka��k,tek �atal,tek bardak konarak gelinle damad�n bunlar� ortakla�a kullanmalar� sa�lan�r.B�ylece birbirlerine daha �abuk �s�nacaklar�na inan�l�r.

Bu a�amada gelinin masum ve temiz oldu�unun simgesi olan �ar�afa bakma adeti g�ndeme gelir. D��nde g�revli olan yenge ya da a�� kad�n taraf�ndan gelinin durumu ��renilerek ailelere bildirilir. Bazen de gelinin bakire ��kmamas� durumunda baba evine g�nderilmesi s�z konusudur.

D��n�n ertesi g�n� duvak g�n�,y�z a��m�,ba� ba�lama gibi adlar alt�nda birtak�m e�lenceler d�zenlenir.Bu e�lence daha sade bir bi�imde yaln�z kad�nlar aras�nda yap�l�r.�nceleri duvak g�n� e�lenceleri s�ras�nda gelin �e�meye g�t�r�lerek su getirmesi sa�lan�rm��. Gelin hamur yo�urup b�rekler yaparm��.

B�ylece eve bolluk bereket gelir inanc� varm��.Ancak bunlar art�k unutulmu� geleneklerdir. Duvak g�n� e�lenceleri de pek �ok yerde yap�lmamaktad�r.

�

Evlenme Gelenekleri

Mon, 01 Dec 2008 21:27:16 +0200

A)D��n �ncesi

1)G�r�c�l�k,d�n�rc�l�k,k�z isteme

2.a)S�z kesme

b)�erbet

c)Ni�an

4)D��n okuntusu

5)�eyizin gitmesi ve sergilenmesi

6)Gelin hamam�

B)D��n

1)K�na gecesi

a)K�z k�nas�

b)O�lan k�nas�

2)Gelin alma

3)Nikah

4)Gerdek

5)Gerdek ertesi

C)D��n sonras� uygulamalar�

a)K�na gecesi

b)Gelin alma

�

Evlenme Gelenekleri

Mon, 01 Dec 2008 21:27:14 +0200

A)D��n �ncesi

1)G�r�c�l�k,d�n�rc�l�k,k�z isteme

2.a)S�z kesme

b)�erbet

c)Ni�an

4)D��n okuntusu

5)�eyizin gitmesi ve sergilenmesi

6)Gelin hamam�

B)D��n

1)K�na gecesi

a)K�z k�nas�

b)O�lan k�nas�

2)Gelin alma

3)Nikah

4)Gerdek

5)Gerdek ertesi

C)D��n sonras� uygulamalar�

a)K�na gecesi

b)Gelin alma

�